PCOS – czym jest zespół policystycznych jajników? Objawy, przyczyny, leczenie

PCOS - co to?

PCOS, czyli zespół policystycznych jajników, to jedno z najczęstszych, przewlekłych zaburzeń endokrynologicznych, które dotyka od 5 do 15 proc. kobiet w okresie rozrodczym. Jest to schorzenie o złożonym charakterze, którego obraz kliniczny jest bardzo zróżnicowany. U jego podstaw leży charakterystyczna triada objawów: rzadka owulacja lub jej całkowity brak (oligo- lub anowulacja), nadmiar męskich hormonów (hiperandrogenizm) oraz policystyczny wygląd jajników w badaniu USG. Objawy PCOS, takie jak przewlekłe bóle brzucha, nieregularne cykle i problemy z płodnością, wpływają na każdy aspekt życia kobiety i często znacznie obniżają jego jakość.

Wbrew powszechnej opinii w przebiegu PCOS nie dochodzi jedynie do nadmiernego wydzielania androgenów, w tym testosteronu, ale zaburzona jest równowaga w poziomie wielu innych hormonów. Prowadzi to m.in. do powstawania licznych torbieli na jajnikach (którym zespół ten zawdzięcza swoją nazwę), zaburzeń cyklu miesiączkowego i maskulinizacji, czyli pojawienia się cech męskich u kobiet, np. nadmiernego owłosienia w okolicy twarzy czy też obniżenia tonu głosu.

PCOS jako zaburzenie endokrynologiczne oraz kryteria Rotterdam i AES

Aby ujednolicić diagnostykę, eksperci opracowali specjalne kryteria rozpoznania PCOS. Najczęściej stosowane są kryteria rotterdamskie z 2003 roku. Zgodnie z nimi, do postawienia diagnozy konieczne jest stwierdzenie co najmniej dwóch z trzech następujących cech:

• Rzadkie owulacje lub ich brak (oligoowulacja i/lub anowulacja).
• Kliniczne i/lub biochemiczne objawy nadmiaru androgenów (hiperandrogenizm).
• Policystyczny wygląd jajników w badaniu USG (obecność 12 lub więcej pęcherzyków o średnicy 2-9 mm w jednym jajniku i/lub objętość jajnika >10 ml).

Istnieją również inne, nieco bardziej restrykcyjne kryteria, takie jak kryteria AES (Androgen Excess Society), które wymagają obecności hiperandrogenizmu oraz zaburzeń owulacji lub morfologii jajników.

Jakie są przyczyny PCOS?

Przyczyna zespołu policystycznych jajników do tej pory nie została do końca poznana. Obecnie uważa się, że podłoże choroby jest wieloczynnikowe. Główną rolę odgrywa nadmierna produkcja męskich hormonów płciowych (androgenów) przez jajniki, stymulowana przez nadmierną ilość hormonu luteinizującego (LH) produkowanego przez przysadkę mózgową. Do pojawienia się PCOS przyczynia się także fakt, że przysadka mózgowa pacjentek z PCOS produkuje nadmierną ilość gonadotropin, co pobudza jajniki do jeszcze większego uwalniania androgenów.

U kobiet z PCOS mogą pojawić się również zaburzenia w stężeniach estrogenów, progesteronu i prolaktyny. Podejrzewa się, że pierwotną przyczyną tych zmian mogą być predyspozycje genetyczne, przewlekły stan zapalny o niskim nasileniu, a także nieodpowiedni styl życia (dieta, brak aktywności fizycznej) oraz narażenie na niektóre chemikalia zaburzające gospodarkę hormonalną (np. bisfenol A).

U wielu kobiet zespół policystycznych jajników współistnieje także z insulinoopornością. Nadmiar insuliny może, podobnie jak gonadotropiny, stymulować jajniki do produkcji androgenów, co prowadzi do powstania błędnego koła. Insulinooporność jest również jednym z czynników odpowiedzialnych za liczne zaburzenia metaboliczne u kobiet z PCOS, w tym skłonność do otyłości, cukrzycy i zaburzeń poziomu lipidów we krwi.

Wpływ zaburzeń mikrobioty jelitowej na przebieg PCOS

Coraz więcej badań wskazuje na związek między mikrobiotą jelitową a PCOS. U kobiet z tym zespołem często obserwuje się dysbiozę, czyli zaburzenia w składzie i funkcjonowaniu mikroorganizmów jelitowych. Taki stan może przyczyniać się do nasilenia przewlekłego stanu zapalnego, pogłębiać insulinooporność i zaburzenia hormonalne, co w efekcie zaostrza objawy choroby.

PCOS - objawy. Co może wskazywać na zespół policystycznych jajników?

Na zespół policystycznych jajników mogą wskazywać m.in. nieregularne krwawienia miesiączkowe, nadmierne owłosienie czy też przewlekłe bóle w obrębie miednicy. Objawy PCOS są jednak bardzo zróżnicowane, dlatego u każdej kobiety choroba może przebiegać inaczej. Zaburzenia hormonalne wpływają na funkcjonowanie całego organizmu i prowadzą do rozwoju takich objawów PCOS jak nieregularne cykle, hirsutyzm, czyli nadmierne owłosienie, czy też trądzik hormonalny. Choroba ta ma również wiele długofalowych efektów, ponieważ zwiększa ryzyko rozwoju cukrzycy typu 2, zaburzeń lipidowych, miażdżycy i nadciśnienia tętniczego.

Wpływ PCOS na cykl miesiączkowy

Zwykle jednym z pierwszych objawów PCOS są nieregularne i rzadkie krwawienia miesiączkowe, które mogą być bardzo obfite i bolesne. Skarży się na nie aż 93 proc. pacjentek. Nierzadko wraz z postępem choroby krwawienia pojawiają się coraz rzadziej, aż w pewnym momencie całkowicie ustają. Ze względu na zanik owulacji bardzo częstym objawem PCOS są także poważne problemy z zajściem w ciążę. Wiele kobiet skarży się także na przewlekłe bóle w obrębie miednicy.

Biochemiczne i kliniczne oznaki hiperandrogenizmu

Hiperandrogenizm, czyli nadmiar męskich hormonów płciowych, jest kluczowym elementem PCOS. Może objawiać się klinicznie lub być widoczny tylko w badaniach biochemicznych. Najczęstszym objawem klinicznym jest hirsutyzm – pojawienie się grubych, ciemnych włosów w miejscach typowych dla mężczyzn (np. na twarzy, klatce piersiowej, plecach). Inne problemy skórne to oporny na leczenie trądzik hormonalny, nadmierne przetłuszczanie się włosów i skóry (łojotok) oraz łysienie typu męskiego, objawiające się powstawaniem tzw. zakoli.

Biochemiczne oznaki hiperandrogenizmu obejmują podwyższone stężenie testosteronu całkowitego i wolnego we krwi. Istotne jest również badanie SHBG (globuliny wiążącej hormony płciowe), której poziom w PCOS jest często obniżony. Niski poziom SHBG powoduje wzrost stężenia wolnego, aktywnego biologicznie testosteronu, nawet przy prawidłowym poziomie testosteronu całkowitego. Dodatkowo, podwyższone stężenie DHEA-S (siarczanu dehydroepiandrosteronu) może wskazywać na nadnerczowe pochodzenie nadmiaru androgenów.

Skórne objawy i metaboliczne wskazania insulinooporności

Charakterystycznym objawem skórnym, silnie powiązanym z insulinoopornością towarzyszącą PCOS, jest rogowacenie ciemne (acanthosis nigricans). Są to ciemne, brązowe lub szare, aksamitne w dotyku plamy na skórze, które najczęściej pojawiają się w fałdach skórnych – na szyi, pod pachami, pod piersiami czy w pachwinach. Ich obecność powinna skłonić do diagnostyki w kierunku zaburzeń gospodarki cukrowej.

Inne powikłania i objawy PCOS

Nieleczony zespół policystycznych jajników w połączeniu z otyłością i insulinoopornością może mieć poważne długofalowe konsekwencje. Poza wspomnianym ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych, kobiety z PCOS są bardziej narażone na obturacyjny bezdech senny, który jest poważnym powikłaniem metabolicznym. Zmiany w wyglądzie, takie jak nadmierne owłosienie, nasilony trądzik czy nadwaga, mają druzgocący wpływ na komfort psychiczny i samoocenę, co często prowadzi do depresji i zaburzeń lękowych.

Zwiększone ryzyko hiperplazji i raka endometrium

Przewlekły brak owulacji i rzadkie miesiączki prowadzą do stałej stymulacji błony śluzowej macicy (endometrium) przez estrogeny, bez równoważącego działania progesteronu. Taki stan znacząco zwiększa ryzyko nieprawidłowego rozrostu endometrium (hiperplazji), a w konsekwencji również raka endometrium. Dlatego regularne wywoływanie krwawień u kobiet niemiesiączkujących jest kluczowym elementem profilaktyki.

PCOS - jakie badania mogą potwierdzić zespół policystycznych jajników?

Aby potwierdzić zespół policystycznych jajników, konieczne jest wykonanie wielu badań, m.in. poziomu hormonów we krwi czy też USG ginekologicznego. Diagnostyka opiera się na wspomnianych wcześniej kryteriach rotterdamskich. Jeśli zauważysz u siebie objawy PCOS, zgłoś się do ginekologa lub endokrynologa.

Jakie hormony zbadać przy PCOS?

Panel hormonalny jest fundamentalny w diagnostyce PCOS. Obejmuje on oznaczenie stężenia androgenów (testosteron wolny i całkowity, androstendion), gonadotropin (LH i FSH – charakterystyczny jest podwyższony stosunek LH do FSH), a także prolaktyny. Należy również zbadać poziom SHBG, której niskie stężenie wskazuje na większą ilość aktywnego testosteronu. W diagnostyce różnicowej oznacza się także DHEA-S, aby ocenić ewentualny udział nadnerczy w produkcji androgenów.

Znaczenie hormonu antymüllerowskiego (AMH) we wczesnej diagnostyce

Hormon antymüllerowski (AMH) staje się coraz ważniejszym narzędziem w diagnostyce PCOS. Jest on produkowany przez małe pęcherzyki w jajnikach, a jego stężenie jest znacznie podwyższone u kobiet z PCOS z powodu dużej liczby tych pęcherzyków. AMH jest czułym markerem rezerwy jajnikowej i może być pomocnym parametrem we wczesnym rozpoznaniu zespołu. Uważa się, że poziom AMH powyżej 5 ng/ml silnie sugeruje PCOS.

PCOS - Jakie badania dodatkowo warto wykonać?

W diagnostyce PCOS oprócz badania poziomu hormonów warto wykonać także USG przezpochwowe, oznaczenie poziomu glukozy, doustny test obciążenia glukozą (OGTT) i lipidogram. Badanie USG jest bardzo przydatne, ponieważ pozwala ocenić morfologię jajników. Ze względu na częste współistnienie PCOS i insulinooporności, wykonuje się test OGTT. PCOS sprzyja również zaburzeniom poziomu cholesterolu, dlatego diagnostykę zawsze warto uzupełnić o lipidogram.

PCOS - leczenie

Leczenie PCOS jest procesem długotrwałym i skupia się na łagodzeniu objawów, regulacji cyklu i zapobieganiu długofalowym powikłaniom. Niestety, na chwilę obecną nie da się go całkowicie wyleczyć. Terapia musi być zindywidualizowana i zależy od objawów oraz planów prokreacyjnych kobiety.

Zmiany w stylu życia łagodzące objawy PCOS

Podstawą leczenia PCOS są zmiany w stylu życia. Kluczowe znaczenie ma odpowiednia dieta przy PCOS, zwłaszcza o niskim indeksie glikemicznym, która pomaga w walce z insulinoopornością. Regularna aktywność fizyczna i utrata wagi (nawet o 5-10%) mogą znacząco poprawić regularność cykli miesiączkowych, obniżyć poziom androgenów i przywrócić owulację. Spadek masy ciała pozytywnie wpływa nie tylko na obniżenie insulinooporności, ale również poprawia ogólny stan zdrowia metabolicznego.

Farmakoterapia i monitorowanie stanu zdrowia

Gdy modyfikacja stylu życia jest niewystarczająca, wdraża się leczenie farmakologiczne. W terapii hirsutyzmu i zaburzeń miesiączkowania często stosuje się dwuskładnikowe tabletki antykoncepcyjne, które hamują produkcję androgenów i regulują cykl. W przypadku współistniejącej insulinooporności lub otyłości, kluczową rolę odgrywają leki na insulinooporność, takie jak metformina. Poprawia ona nie tylko wrażliwość tkanek na insulinę, ale także korzystnie wpływa na funkcjonowanie jajników i może pomóc w przywróceniu regularnych cykli. U pacjentek z PCOS zaleca się również regularne monitorowanie profilu lipidowego oraz ciśnienia tętniczego, aby wcześnie wykrywać i leczyć czynniki ryzyka chorób sercowo-naczyniowych.

Zespół policystycznych jajników a ciąża

Bezpłodność to bardzo częsty problem kobiet z PCOS, wynikający głównie z zahamowania owulacji. Dobra wiadomość jest jednak taka, że przy odpowiednim leczeniu możliwe jest przywrócenie owulacji, co umożliwia zajście w ciążę. Czasami wystarcza sama redukcja masy ciała. Jeśli to nie pomaga, stosuje się leki stymulujące owulację, takie jak klomifen czy letrozol. W przypadku ich nieskuteczności, można zastosować terapię gonadotropinami. Należy jednak pamiętać, że stymulacja owulacji wiąże się z ryzykiem hiperstymulacji jajników, dlatego musi być prowadzona pod ścisłą kontrolą lekarza.

Jedną z opcji jest również wspomaganie rozrodu za pomocą zapłodnienia in-vitro. Gdy starania o dziecko zakończą się sukcesem, ciężarna z PCOS wymaga szczególnej opieki, ponieważ zespół ten zwiększa ryzyko powikłań, takich jak cukrzyca ciążowa, nadciśnienie indukowane ciążą, stan przedrzucawkowy oraz przedwczesny poród.

Bibliografia:

Milewicz A, Kudła M. The polycystic ovary syndrome: a position statement from the Polish Society of Endocrinology, the Polish Society of Gynaecologists and Obstetricians, and the Polish Society of Gynaecological Endocrinology. Endokrynologia Polska 2018, tom 69, numer 4, s. 328-336.
 Bręborowicz G. Położnictwo i ginekologia tom 2. Warszawa 2015, wyd. 2.
 Milewicz A, Kudła M. The polycystic ovary syndrome: a position statement from the Polish Society of Endocrinology, the Polish Society of Gynaecologists and Obstetricians, and the Polish Society of Gynaecological Endocrinology. Endokrynologia Polska 2018, tom 69, numer 4, s. 328-336.
 Rutkowska A, Rachoń D (April 2014). "Bisphenol A (BPA) and its potential role in the pathogenesis of the polycystic ovary syndrome (PCOS)". Gynecological Endocrinology, 2014, nr 34, s. 260–265.
 Van der Ham K, Louwers Y, Laven J S E. Cardiometabolic biomarkers in women with polycystic ovary syndrome. Fertility and sterility, 2022, nr 117, s. 887 - 896. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35512973/
 Kłósek P. Dietoterapia w zespole policystycznych jajników - zalecenia praktyczne. Forum Zaburzeń Metabolicznych 2017, tom 8, nr 4, s. 148-154.