WZW A – objawy, zakażenie i profilaktyka. Dlaczego w 2025 roku zachorowań jest coraz więcej?

Choć o wirusowych zapaleniach wątroby najczęściej wspominamy przy okazji WZW B i C, to typ A – potocznie zwany „żółtaczką pokarmową” – coraz częściej powraca do świadomości lekarzy i pacjentów. Nie dlatego, że jest szczególnie groźny. Wręcz przeciwnie: spośród wszystkich rodzajów zapalenia wątroby ten przebiega zwykle najłagodniej. Problem polega na tym, że rozprzestrzenia się szybko, łatwo go zlekceważyć, a jego ogniska potrafią wywołać sporo chaosu.
Według danych ECDC i GIS w 2025 roku liczba zakażeń WZW A wzrosła w Polsce dwukrotnie, a w Europie wykryto wielopaństwowe ogniska wirusa.
W czasach, gdy podróże są codziennością, a jedzenie „street foodu” traktujemy jako element kultury, świadomość WZW A jest ważniejsza niż kiedykolwiek. To choroba, której w większości przypadków można uniknąć, a mimo to wciąż trafia na oddziały szpitalne — wśród dzieci, dorosłych i osób starszych. Co sprawia, że HAV, wirus zapalenia wątroby typu A, nadal jest z nami? I jak skutecznie się przed nim chronić?

Czym jest wirusowe zapalenie wątroby typu A (WZW A)?

Wirusowe zapalenie wątroby typu A (WZW A), potocznie nazywane żółtaczką pokarmową, to choroba wywoływana przez wirus HAV (hepatitis A virus) z rodziny Picornaviridae.
Atakuje on hepatocyty, czyli komórki wątroby, powodując ich stan zapalny. W przeciwieństwie do WZW B i C, choroba ta nie przechodzi w formę przewlekłą, a po przechorowaniu organizm zyskuje trwałą odporność.
To jednak wcale nie oznacza, że można ją bagatelizować. U dorosłych często przebiega znacznie ciężej niż u dzieci, a objawy — od skrajnego zmęczenia po żółtaczkę — potrafią dosłownie wyłączyć z życia na kilka tygodni.
Każda osoba, która nigdy nie chorowała lub nie była szczepiona, może ulec zakażeniu. HAV. Wirus przenosi się bardzo łatwo, szczególnie w miejscach o niższym standardzie sanitarnym, ale również lokalnie — poprzez żywność, wodę i tzw. „brudne ręce”.

Jak przebiega WZW A? Przebieg zależy od wieku

To jedna z cech wyróżniających HAV — im starsza osoba, tym cięższy przebieg choroby.

• Dzieci: zazwyczaj przechodzą zakażenie bezobjawowo lub bardzo łagodnie.
• Dorośli: chorują pełnoobjawowo, często z przedłużającym się osłabieniem.
• Najbardziej narażeni: kobiety w ciąży, osoby starsze, osoby z przewlekłą chorobą wątroby — u nich zdarza się tzw. postać piorunująca, która może być groźna dla życia.

Po infekcji HAV nie dochodzi do przewlekłego zapalenia, marskości ani raka wątroby. Jednak sama choroba potrafi wyłączyć z życia na kilka tygodni.

Objawy WZW A – kiedy podejrzewać żółtaczkę pokarmową?

WZW A zaczyna się nagle. U dorosłych objawy są wyraźne i często bardzo uciążliwe.

Najczęstsze symptomy:

• objawy grypopodobne (ból mięśni, gorączka, zmęczenie),
• zaburzenia ze strony przewodu pokarmowego: nudności, wzdęcia, zgaga, odbijanie, uczucie wczesnej sytości,
• ciemny mocz,
• jasne stolce,
• żółtaczka skóry i białek oczu.

Okres wylęgania

Średnio 28–30 dni, ale może wynosić od 15 do 50 dni.

Okres zakaźności

To szczególnie istotny aspekt epidemiologiczny: pacjent wydala wirusa nawet 2–3 tygodnie przed wystąpieniem objawów — gdy wygląda na osobę zdrową.
Wirus obecny jest głównie w kale, ale też w ślinie i krwi (choć w mniejszym stężeniu).
Zakażone dzieci mogą wydalać HAV dłużej niż dorośli.

Statystyki WZW A – od tysięcy zachorowań do rekordowych wzrostów

WZW A w Polsce

Do 1978 roku Polska była krajem o wysokiej endemiczności:
➡ 50–58 tys. zachorowań rocznie.
W latach 1997–2015 nastąpiła ogromna poprawa:
➡ Polska stała się krajem niskiej endemiczności.
➡ Rocznie rejestrowano 20–70 przypadków.
W latach 2016–2018 nastąpiła fala epidemiczna
➡ 2017 rok: ok. 3 000 przypadków (jedna z największych fal w Europie).
➡ 2018 rok: ok. 1 400 przypadków.
W latach 2023–2024 nastąpił powolny wzrost zachorowań:
➡ 2023: 209 przypadków,
➡ 2024: 319 przypadków.
W 2025 r zaobserwowano niepokojący trend.
Do końca listopada 2025 r. odnotowano ponad 700 przypadków wirusa.
GIS wskazuje również na przynajmniej dwa aktywne ogniska, głównie w regionach północno-wschodnich i zachodnich.

WZW A w Europie (ECDC 2025)

Europa notuje obecnie:
➡ wielopaństwowy klaster zakażeń HAV,
➡ zachorowania m.in. w Austrii, Czechach, Węgrzech, Słowacji, Niemczech.
Najgorsza sytuacja panuje w Czechach, gdzie odnotowano największą epidemię WZW A od ponad 40 lat: zdiagnozowano tam ponad 2640 przypadków wirusa. Doszło nawet do sytuacji, że szpitale nie przyjmują wszystkich chorych z powodu braku miejsc. Potwierdzono również 29 zgonów.
To wyraźny sygnał, że WZW A wraca cyklicznie w postaci fal epidemicznych.

Jak dochodzi do zakażenia? Główne drogi transmisji

HAV przenosi się głównie drogą pokarmową, poprzez tzw. zakażenia kałowo-doustne.

Źródła zakażenia:

• kontakt bezpośredni z zakażonym (np. nieumyte ręce po toalecie),
• kontakty seksualne, szczególnie analne,
• spożycie skażonej żywności: nieumytych warzyw i owoców, owoców morza, surowych ostryg,
• picie skażonej wody.

Czynniki ryzyka zachorowania na WZW A

Największe ryzyko dotyczą osób, które:

• mieszkają z chorym,
• pracują lub mieszkają z małymi dziećmi (żłobki, przedszkola),
• podróżują do krajów o wysokiej endemiczności,
• spożywają owoce morza (szczególnie surowe),
• mają kontakty analne (szczególnie MSM),
• pracują przy odpadach komunalnych lub kanalizacji.

Warto zwrócić uwagę na fakt, że WZW A nie jest już tylko chorobą kojarzoną głównie z dziećmi i nieodpowiednimi warunkami sanitarnymi. Coraz częściej dotyka ona dorosłych, którzy funkcjonują w optymalnych warunkach. Wśród zarażonych znajdują się zarówno kierowcy, pracownicy biurowi, jak i osoby mające na co dzień kontakt z innymi ludźmi.
Głównym powodem może być to, że obecne pokolenie osób aktywnych zawodowo przyjmowało rzadko lub nie przyjmowało w ogóle szczepionek przeciwko WZW A. W połączeniu z aktywnym trybem życia, jaki prowadzą obecnie osoby w wieku 30-40 lat, odpowiadają oni za szybkie rozprzestrzenianie się choroby. Świadczy o tym fakt, że do większości zakażeń dochodzi w miejscach publicznych: restauracjach, kawiarniach, barach szybkiej obsługi, czy podczas festiwali "street food".

Diagnostyka WZW A

Podejrzenie WZW A potwierdza się laboratoryjnie. Kluczowe są:

• przeciwciała anty-HAV IgM – świadczą o świeżym zakażeniu,
• przeciwciała anty-HAV IgG – informują o przebyciu choroby lub odporności po szczepieniu.

Dodatkowo wykonuje się próby wątrobowe. WZW A niemal zawsze powoduje wzrost enzymów ALT i AST — często bardzo wysoki, nawet kilkunastokrotny.
Diagnoza jest stosunkowo prosta, co pozwala szybko wdrożyć odpowiednie postępowanie i ograniczyć ryzyko rozprzestrzeniania wirusa.

Leczenie WZW A

WZW A leczy się objawowo, bo nie istnieje lek przeciwwirusowy ukierunkowany na HAV. Organizm musi zwalczyć wirusa samodzielnie, a rolą pacjenta jest stworzenie mu do tego najlepszych warunków.
Najważniejsze zasady:

• odpoczynek i unikanie wysiłku,
• prawidłowe nawodnienie,
• lekkostrawna dieta,
• rezygnacja z alkoholu na minimum 6 miesięcy,
• unikanie leków obciążających wątrobę.

Choć brzmi to jak zestaw oczywistości, dla wielu pacjentów bywa wyzwaniem — zwłaszcza wtedy, gdy objawy zmęczenia i senności przeciągają się na kilka tygodni.

Profilaktyka WZW A

Szczepienia

Najskuteczniejszą metodą ochrony przed WZW A są szczepienia. Dostępne preparaty zapewniają bardzo wysoką skuteczność — często nawet powyżej 95%. Pełną ochronę uzyskuje się po dwóch dawkach podawanych w odstępie kilku miesięcy.
Szczepienie szczególnie zaleca się:

• osobom wyjeżdżającym do krajów o niższym standardzie sanitarnym i wysokiej endemiczności,
• dzieciom powyżej 12. miesiąca życia i młodzieży
• pracownikom gastronomii, produkcji żywności, medycznym i przedszkolnym,
• osobom z przewlekłymi chorobami wątroby.
• pracownikom oczyszczania miasta,
• osobom o ryzykownych zachowaniach seksualnych,
• osobom z grup ryzyka zakażeń w lokalnych ogniskach.

Higiena

Drugim filarem profilaktyki jest higiena, choć warto mieć świadomość, że sama nie daje pełnej ochrony w krajach endemicznych. Mycie rąk, unikanie surowych potraw, picie wody butelkowanej — to wszystko zmniejsza ryzyko, ale go nie eliminuje.
Dlatego łączenie zdrowego rozsądku ze szczepieniem daje najwyższy poziom bezpieczeństwa.

„5 kroków do bezpiecznej żywności” (WHO)

1. Utrzymuj czystość.
2. Oddzielaj żywność surową od gotowanej.
3. Gotuj dokładnie.
4. Utrzymuj odpowiednią temperaturę.
5. Używaj bezpiecznej wody i żywności.
To proste zasady, a potrafią realnie ograniczyć przenoszenie zakażeń pokarmowych.

Podsumowanie

Wzrost zachorowań i ogniska w Europie pokazują, że wirus HAV wcale nie zniknął. Zakażenie często przebiega ciężko u dorosłych, a sam wirus szerzy się szybciej, niż się wydaje — zwłaszcza że chory zaraża na długo przed objawami.
Dobra wiadomość jest taka, że nad WZW A można zapanować.
Szczepienia, higiena, kontrola żywności i świadome zachowania to najlepsza forma ochrony, zarówno w kraju, jak i podczas podróży.